Hoe leer je kinderen zelfstandigheid bij de start op de kleuterschool?

Auteur van het artikel: Iveta Bartošová

Kinderen zijn van nature nieuwsgierig en hebben al vanaf hun geboorte zin om nieuwe dingen te leren. Terwijl ze opgroeien, leren ze hun lichaam te beheersen, eerst hun grote motoriek (lopen, hinkelen, fietsen enz.), en later ook hun fijne motoriek (stickers plakken, papier knippen, veters strikken enz.). Het is fijn als ze voor de start op de peuterspeelzaal al zelfstandig kunnen zijn in de dagelijkse verzorging, dus bij het aankleden, handen wassen, gebruik van het toilet of potje, drinken uit een beker/glas en het gebruik van bestek, zodat ze zelfstandig kunnen eten. Hoe pak je dat dan aan, zodat je kindje zelfstandiger wordt? 

Een voorbereide omgeving

De ideale basis is de zogeheten voorbereide omgeving. Die term komt uit de Montessori-pedagogiek en betekent dat de omgeving waarin het kind zich beweegt (meestal thuis) zo is ingericht dat het verschillende handelingen zelfstandig kan uitvoeren. Bijvoorbeeld zijn handen wassen (het heeft een opstapje bij de wastafel), zelf kleding uit de kast pakken (die hangt op een hoogte waar het bij kan), zijn jas aan een haakje hangen, omdat dat op een hoogte zit die het kan bereiken, enzovoort. In zo’n omgeving voelt het kind zich prettig, kan het veel dingen zelf doen en is het dus niet gefrustreerd omdat het moet wachten tot jij tijd hebt en je handen vrijer hebt; je hoeft het ook niets te verbieden of het te laten wachten. Op de peuterspeelzaal lukt dat daarna vanzelf, omdat daar alles op kinderen is afgestemd. 

Ikzelf

Zodra een kind begint te zeggen ik zelf, is dat een geweldige kans om het allerlei dingen te laten doen waar het enthousiast van wordt. Kinderen zijn het meest met alles bezig rond de leeftijd van 18 maanden. Probeer je kind niet steeds te corrigeren en als het niets doet wat echt gevaarlijk is of meer rommel veroorzaakt dan jij aankunt, laat het de handeling dan herhalen. Het doel is namelijk niet om iets af te maken, maar om te leren door herhaling. Als het dus kruimels van de vloer veegt en ze er daarna weer op gooit en opnieuw veegt, dan is het die handeling juist aan het eigen maken. Het is dus geweldig als je je kind laat herhalen zoveel als het nodig heeft en als het iets niet precies volgens jouw idee heeft gedaan, prijs het dan toch voor de moed om nieuwe dingen te leren. Je zult zien dat het na een tijdje zekerder wordt in de handelingen en je er echt mee kan helpen. Heb je deze ontwikkelingsfase bij kinderen niet ondersteund, dan kunnen ze voor de start op de peuterspeelzaal elk van jouw pogingen om zelfstandigheid in de dagelijkse verzorging te bevorderen boycotten. Het zal dan langer duren voordat ze weer met je gaan samenwerken. 

Oefening baart kunst

Ook wij volwassenen kunnen nieuwe dingen niet meteen in één keer, laat staan kleine kinderen; die hebben veel meer herhaling nodig. Als je wilt dat een kind zelfstandiger wordt, bijvoorbeeld bij het aankleden, is het belangrijk om het elke dag kansen te geven om te oefenen en zich te verbeteren. Als het een trui zelf kan aantrekken, maar die zit binnenstebuiten, of het zet een muts op en de afbeelding zit aan de achterkant, laat het dan zo en prijs het dat het het heeft gedaan. Later op die dag of de volgende dag komt er weer een kans om het beter te doen. Als jij namelijk alles voor het kind doet, kan het kind gefrustreerd raken omdat het op de peuterspeelzaal bijvoorbeeld niet zelf kan eten, terwijl de andere kinderen dat wel kunnen. 

Spelenderwijs tegen de verveling

Sommige kinderen hebben nodig dat alles in de vorm van een spel gebeurt, zowel aankleden als veters strikken, maar ook haar kammen en schoenen aantrekken. Deze activiteiten zijn voor hen saai en ze willen zich er helemaal niet mee bezighouden, ook al zijn ze nodig. Je kunt dus bijvoorbeeld doen alsof het een modeshow is en verschillende kledingstukken uit de kast passen. Bij het drinken uit een beker kun je telkens tegen elkaar klinken en proosten; kinderen vinden dat geweldig leuk. Of plak in elke schoen een helft van een afbeelding en laat je kind zien dat als de schoenen naast elkaar staan en het hele plaatje zichtbaar is, de schoenen goed klaar zijn om aan te trekken. Alles wat je bedenkt en wat je kind leuk vindt, kun je gebruiken om de zelfstandigheid te ontwikkelen. 

De peuterspeelzaal kan motiveren

Meer competitieve kinderen kunnen gemotiveerd raken door de omgeving op de peuterspeelzaal. Thuis hebben ze dan geen zin om iets zelfstandig te doen, maar zodra ze op de peuterspeelzaal zien dat andere kinderen veel dingen zelf kunnen, willen ze dat ook kunnen. Dan krijgen ze ineens een enorme motivatie om te laten zien dat ze het ook zonder hulp kunnen. Als je kind dus uit de peuterspeelzaal thuiskomt en zegt dat het zijn trui nu ook zelf kan aantrekken zoals Maruška, prijs het dan; het had alleen tijd nodig om er zelf naartoe te groeien, zonder druk van de ouders. 

Kort samengevat

Kinderen hebben vanaf hun geboorte zin om te leren en het is aan jou welke passende mogelijkheden je ze daarvoor geeft. De ideale plek om te leren is een voorbereide omgeving, waarin het kind zich veilig voelt en veel dingen zelf kan doen (bijvoorbeeld handen wassen dankzij een opstapje of een jas ophangen aan een haakje dat op schouderhoogte van het kind zit). Tegelijk is het heel belangrijk om oefening mogelijk te maken, want door herhaling leert een kind het best wat het nodig heeft. Sommige kinderen hebben bij minder leuke activiteiten (aankleden, haar kammen, schoenen strikken) baat bij leren in spelvorm, en daar komt het vooral aan op jouw fantasie, omdat jij je kind het beste kent en kunt inschatten wat bij hem of haar werkt. Meer competitieve kinderen heeft het voordeel als ze andere kinderen op de peuterspeelzaal zien die zich zelf kunnen aankleden, schoenen aantrekken, eten enzovoort. Dat kan voor hen een geweldige motivatie zijn om het ook allemaal te leren en de rest in te halen. 

Hoe ging het bij jullie met zelfstandig worden? Hebben jullie thuis eerder een boefje of een nieuwsgierig kind?